Afrika kıtası son on yılda kalkınma raporlarının parlak tablolarında, “yükselen pazarlar” listelerinde ve yatırım forumlarının vitrinlerinde sıkça yer aldı. Altı Afrika ülkesi 2025’te dünyanın en hızlı büyüyen ekonomileri arasında. Yeni otoyollar, devasa liman projeleri, enerji santralleri, akıllı şehirler… Peki bu büyüme, gerçekten bağımsız ve kendi iradesiyle hareket eden bir Afrika’nın işareti mi? Yoksa parlak vitrinlerin ardında küresel finans sisteminin ince ince ördüğü yeni bir sömürge zinciri mi?
Bugün Afrika ülkelerinin borç yükü kıtanın modern tarihinde eşi görülmemiş seviyelere ulaştı. Resmi rakamlar borcun önemli bir kısmının Çin’den geldiğini söylese de, gerçeğin en çarpıcı yanı şurada: Afrika devletleri, Çin’e olan borçlarının üç katını özel alacaklılara ödüyor. Bu özel alacaklılar, Batı merkezli finans kuruluşları, bankalar ve yatırım fonları. Krediler, “kalkınma yardımı” etiketiyle sunuluyor; ancak faiz oranları, ödeme takvimleri ve hukuki şartlar bu ülkeleri ekonomik esarete mahkûm ediyor. Modern sömürgecilik artık silahlı askerlerle değil, sözleşmeler ve faiz tablolarıyla geliyor.
Borç krizi yalnızca ekonomi meselesi değil; bu, doğrudan bir egemenlik meselesi. Afrika’daki pek çok ülke dış politikada güçlü bir tavır koymak istediğinde, kredilerini veren merkezlerden gelen sessiz uyarılarla karşılaşıyor. Filistin meselesi bunun en çarpıcı örneği. Gazze’de yaşanan soykırım karşısında Güney Afrika, Uluslararası Adalet Divanı’na dava açarak tarihi bir duruş sergiledi. Ancak bu adım, kıtanın geri kalanında aynı cesaretle karşılık bulamadı. Çünkü borçlu devlet, alacaklının kırmızı çizgilerine dokunamaz. Ekonomik bağımlılık diplomatik bağımsızlığın tabutuna çakılan çividir.
Borç tuzağının işleyişi basit ama ölümcül: Önce büyük altyapı ve kalkınma projeleri için kredi verilir, bu krediler çoğunlukla yerel ekonomiyi değil, kredi veren ülkenin şirketlerini besler. Ardından ödeme günü geldiğinde, bütçe açıkları büyür; sosyal harcamalar kısılır, sağlık ve eğitim yatırımları durur. Krizin çözümü yine “yeni kredi” olarak sunulur ve böylece zincir, her defasında biraz daha sıkılır. Bu kısır döngüde, halkın iradesi ile finans kuruluşlarının şartları arasındaki mesafe kapanmaz. Küresel finans sistemi, Afrika’yı kendi oyununun piyonuna çevirmek istiyor. Borç, kıtanın geleceğini ipotek altına alırken, Afrika’nın siyasi liderleri bu zinciri kırmak yerine çoğu zaman onun en sağlam halkasını oluşturuyor. Borç verenler, “yardım” söylemini kullanarak meşruiyet kazanırken, borç alan yöneticiler de kısa vadeli siyasi kazanımlar uğruna uzun vadeli bağımlılığa imza atıyor.
Bugün Afrika’nın önünde iki yol var: Ya bu zinciri kıracak, kendi finansal mekanizmalarını ve bölgesel dayanışma ağlarını kuracak; ya da sömürgeciliğin bu yeni versiyonu altında, ekonomik verilerde büyüyen ama politik olarak küçülen bir kıta olarak kalacak. Ve unutulmamalı: Zincirler kırılmadan, Filistin için atılacak adımlar da, kıtanın kendi onuru için atılacak adımlar da hep yarım kalır.
